Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ συνέτριψε τις προκλήσεις στο εσωτερικό, ενώ έφτιαχνε το Ιράν σε μια τρομερή περιφερειακή δύναμη.
Καθώς το Ιράν ξεκινά έξι ημέρες κηδειών για τον επί μακρόν ανώτατο ηγέτη του το Σάββατο, ο θάνατός του πριν από μήνες σηματοδοτεί το τέλος ενός καθοριστικού κεφαλαίου στην ιστορία της χώρας. Αν και συχνά παρουσίαζε τον εαυτό του ως πάνω από την καθημερινή πολιτική, συγκέντρωνε σταθερά την εξουσία, προεδρεύοντας σκληρές δυνάμεις κατά των αντιφρονούντων και χτίζοντας ένα δίκτυο ένοπλων συμμάχων που πρόβαλλε την ιρανική επιρροή σε όλη τη Μέση Ανατολή.
Γεννημένος το 1939 σε μια κληρική οικογένεια με ταπεινούς πόρους στην ιερή πόλη του Μασχάντ, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ εντάχθηκε στη θρησκευτική αντιπολίτευση στον κοσμικό μονάρχη του Ιράν, Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Συνελήφθη επανειλημμένα πριν από την επανάσταση του 1979 που ανέτρεψε τον υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ μονάρχη και εγκατέστησε μια ισλαμική δημοκρατία με επικεφαλής σιίτες κληρικούς.
Ανέβηκε γρήγορα μετά την επανάσταση, έγινε πρόεδρος το 1981 και υπηρέτησε στο μεγαλύτερο μέρος του πολέμου Ιράν-Ιράκ, μια καταστροφική σύγκρουση οκτώ ετών που ενίσχυσε την καχυποψία του για τον έξω κόσμο.
Όταν ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο πρώτος ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, πέθανε το 1989, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ ονομάστηκε διάδοχός του, παρόλο που δεν είχε τα παλαιότερα θρησκευτικά διαπιστευτήρια που συνδέονται με τη θέση.
Το αξίωμα του έδωσε σχεδόν απόλυτες εξουσίες, έθεσε κάθε κλάδο της κυβέρνησης υπό την εξουσία του, τον έκανε διοικητή και αρχηγό του στρατού και του έδωσε την εποπτεία της δικαστικής εξουσίας.
Παρά την τεράστια δύναμη που συγκέντρωσε, ο δημόσιος τρόπος του θα μπορούσε να είναι εμφανώς υποτονικός. Ο Τζέφρι Φέλτμαν, πρώην ανώτερος Αμερικανός διπλωμάτης που συμμετείχε σε συνάντηση μαζί του ενώ υπηρετούσε ως αξιωματούχος του ΟΗΕ το 2012, θυμήθηκε την «παντελή έλλειψη χαρίσματος» του Αγιατολάχ Χαμενεΐ και την «μοναδική, εχθρική εστίασή του στις Ηνωμένες Πολιτείες».
Εμφανίστηκε, έγραψε ο κ. Φέλτμαν, «καταναλωμένος και ταυτισμένος με την εχθρότητα προς την Ουάσιγκτον».
Αυτή η εχθρότητα έγινε καθοριστικό χαρακτηριστικό της στρατηγικής του Ιράν στο εξωτερικό. Ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ έχει καταστήσει την υποστήριξη ξένων ένοπλων ομάδων κεντρικό εργαλείο της ιρανικής εξουσίας. Δουλεύοντας κυρίως μέσω του ισχυρού Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, χρηματοδοτεί και εξοπλίζει τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, παλαιστινιακές ομάδες συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς, σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ και τους Χούτι στην Υεμένη.
Το δίκτυο – γνωστό ως «άξονας αντίστασης» – επέτρεψε στην Τεχεράνη να προβάλει ισχύ, να αντιμετωπίσει το Ισραήλ και να αμφισβητήσει την αμερικανική επιρροή, συνήθως χωρίς να εμπλακεί άμεσα με τους αντιπάλους της. Έσυρε όμως και το Ιράν σε μια διαρκώς αυξανόμενη αντιπαράθεση, η οποία στο τέλος της ζωής του έφτασε στο ίδιο το Ιράν.
Ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ θα μπορούσε ωστόσο να είναι τακτικά ευέλικτος εάν πίστευε ότι το απαιτούσαν τα συμφέροντα του συστήματος.
Καθώς οι διαπραγματεύσεις για τα πυρηνικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δυνάμεις συνέχιζαν ρυθμό το 2013, υποστήριξε αυτό που ονόμασε «ηρωική ευελιξία», συγκρίνοντας τη διπλωματία με τις ενέργειες ενός παλαιστή που λυγίζει χωρίς να χάνει από τα μάτια του τον αντίπαλο ή τον στόχο του. Η προσέγγιση βοήθησε να ανοίξει ο δρόμος για την πυρηνική συμφωνία του 2015 με την κυβέρνηση Ομπάμα, μια συμφωνία που εγκατέλειψε ο Πρόεδρος Τραμπ κατά την πρώτη του θητεία.
Στο σπίτι, μια τέτοια ευελιξία είχε σαφή όρια.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ έχει επανειλημμένα μπλοκάρει τις προσπάθειες για χαλάρωση της κληρικής εξουσίας και έχει περιορίσει τους πολιτικούς που θα αναζητούσαν αυτόν τον δρόμο αν κέρδιζαν τις εκλογές. Όταν τα λαϊκά κινήματα αμφισβήτησαν την κυβέρνηση, τα αντιμετώπισε ως υπαρξιακές απειλές και υποστήριξε σθεναρές, συχνά αιματηρές καταστολές.
Η κυβέρνησή του συνέτριψε το κίνημα των Πρασίνων μετά τις αμφιλεγόμενες προεδρικές εκλογές του 2009 και αργότερα κατέστειλε βίαια τις διαδηλώσεις για τις οικονομικές δυσκολίες. Το 2022, μια μεγάλη εξέγερση ξέσπασε μετά τον θάνατο της Mahsa Amini, μιας 22χρονης Κούρδος υπό την κράτηση της αστυνομίας ηθικής.
Αντιμετωπίζοντας τις λαϊκές διαδηλώσεις, οι δυνάμεις ασφαλείας του Αγιατολάχ Χαμενεΐ σκότωσαν διαδηλωτές, φυλάκισαν χιλιάδες και διέκοψαν τις επικοινωνίες για να περιορίσουν την αναταραχή.
Στις 28 Φεβρουαρίου, σκοτώθηκε όταν το χτύπημα των ΗΠΑ και του Ισραήλ έπληξε το Ιράν, η έναρξη ενός πολέμου που παραμένει άλυτο. Ο γιος του Mojtaba ονομάστηκε διάδοχός του.
Στο θάνατο, οι οπαδοί του παρουσίασαν τον Αγιατολάχ Χαμενεΐ ως ηγέτη που διατήρησε την ανεξαρτησία του Ιράν και έκανε τη χώρα μια δύναμη που κανένας αντίπαλος δεν μπορούσε να αγνοήσει. Οι επικριτές του βλέπουν μια σκοτεινή κληρονομιά: ένα Ιράν πιο ισχυρό στο εξωτερικό αλλά πιο εύθραυστο στο εσωτερικό, πιο κατασταλτικό και πιο απομονωμένο μετά από δεκαετίες υπό την κυριαρχία του.
