Οποιοσδήποτε μεγάλος σεισμός μπορεί να είναι επικίνδυνος, αλλά οι κάτοικοι του Καράκας και των παράκτιων πόλεων της Βενεζουέλας όπως η La Guaira και η Catia La Mar έπεσαν θύματα αρκετών ατυχών παραγόντων.
Δύο σεισμοί διαδοχικά, ένα ρήγμα που έσπασε σε πιο κατοικημένες περιοχές, το μαλακό έδαφος και το μικρό βάθος των θερμοκρασιών συνδυάστηκαν για να κάνουν την καταστροφή της 24ης Ιουνίου ιδιαίτερα σοβαρή, ακόμη και για περιοχές που απείχαν χιλιόμετρα από το επίκεντρο.
Να τι το έκανε τόσο θανατηφόρο.
Το “διπλό”
Πρώτον, και το πιο σημαντικό: δεν έγινε ένας σεισμός, αλλά δύο, που τους χωρίζουν μόνο 39 δευτερόλεπτα. Οι σεισμολόγοι το αποκαλούν αυτό «διπλό».
Το πρώτο ήταν μικρότερο σε μέγεθος 7,2 Ρίχτερ. το δεύτερο ήταν πολύ πιο δυνατό, με 7,5.
Το διπλό σημαίνει ότι τα κτίρια έπρεπε να αντέξουν το χαοτικό κούνημα για πολύ περισσότερο από ό,τι θα είχαν σε έναν κανονικό σεισμό.
«Σχεδόν σίγουρα αυτό που συνέβη ήταν ότι ο πρώτος σεισμός προκάλεσε τον δεύτερο», είπε ο Ντέιβιντ Όγκλεσμπι, καθηγητής γεωφυσικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Ρίβερσαϊντ.
Ο σεισμός σκότωσε πάνω από 2.200 ανθρώπους, σύμφωνα με την κυβέρνηση της Βενεζουέλας. Πάνω από 400 κτίρια καταστράφηκαν και εκατοντάδες άλλα υπέστησαν ζημιές.
Η σκηνοθεσία
Τα σεισμικά κύματα από τον πρώτο σεισμό ακτινοβολούσαν προς όλες τις κατευθύνσεις. Αλλά ήταν τα κύματα που ταξίδευαν ανατολικά που τελικά έφτασαν σε ένα σημείο στο ρήγμα του Σαν Σεμπαστιάν που ήταν έτοιμο να γλιστρήσει. Αυτό προκάλεσε τον δεύτερο σεισμό. Το διάλειμμα του οποίου είναι πιο ανατολικά – περισσότερα από 100 μίλια προς την κατεύθυνση του Καράκας, της πρωτεύουσας.
«Υπήρχαν δύο κατευθύνσεις που θα μπορούσε να πάει αυτό το ρήγμα», είπε ο Γουίλιαμ Μπάρνχαρτ, γεωφυσικός στο πρόγραμμα σεισμικών κινδύνων του Γεωλογικού Ινστιτούτου των ΗΠΑ. «Θα μπορούσε να είχε πάει δυτικά ή ανατολικά προς το Καράκας. Θα ήταν τυχεροί αν είχε πάει από την άλλη πλευρά».
Η αρχική ρήξη συνέβη σε αυτό που είναι γνωστό ως ρήγμα Boconó, μέρος του συστήματος που προκάλεσε έναν τεράστιο σεισμό τον 19ο αιώνα, είπε ο Δρ Barnhart.
Οι δορυφορικές εικόνες δείχνουν ότι ο δεύτερος σεισμός ταξίδεψε ανατολικά κατά μήκος μιας γνωστής ραφής μεταξύ δύο από τις τεκτονικές πλάκες της Γης – το ρήγμα του Σαν Σεμπαστιάν.
«Γνωρίζουμε ότι το ρήγμα επεκτάθηκε στο Καράκας», είπε ο Δρ Μπάρνχαρτ, «και αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί υπάρχει τόσο πολύ κούνημα».
μετατόπιση εδάφους
Οι επιστήμονες συνέκριναν δορυφορικές εικόνες πριν και μετά τον σεισμό για να μετρήσουν πόσο είχε μετατοπιστεί το έδαφος. Σε παράκτιες περιοχές όπως η La Guaira – όπου το ρήγμα εκτείνεται μόνο λίγα μίλια από την ακτή ή ακριβώς κάτω από την πόλη – το έδαφος μετακινήθηκε έως και 1,5 πόδια προς τα δυτικά.
Το Σαν Σεμπαστιάν είναι ένα ρήγμα ολίσθησης, που σημαίνει ότι η Γη κινείται κυρίως οριζόντια κατά μήκος του. Κατά τη διάρκεια του σεισμού, οι περιοχές βόρεια του ρήγματος γλίστρησαν προς τα ανατολικά, ενώ οι περιοχές νότια του ρήγματος μετατοπίστηκαν δυτικά.
Σε περιοχές που είναι χτισμένες ακριβώς πάνω στο ρήγμα, η μετατόπιση γίνεται σαφής με δορυφορική ανάλυση.
Για παράδειγμα, το βόρειο μισό του διεθνούς αεροδρομίου Simón Bolívar μετατοπίστηκε προς τα ανατολικά, με το νότιο μισό να ωθείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το ρήγμα του Σαν Σεμπαστιάν εκτείνεται κατά μήκος της ραφής μεταξύ των δύο κατευθύνσεων μετατόπισης.
Αν και οι ρωγμές στο έδαφος του αεροδρομίου ήταν ορατές στις μετασεισμικές εικόνες, η δορυφορική ανάλυση δείχνει ότι το ρήγμα δεν έφτασε στην επιφάνεια της γης σε αυτήν την περιοχή, είπε ο Δρ Barnhart. Αν το είχε κάνει, η αντίθεση μεταξύ των δύο κατευθύνσεων μετατόπισης θα ήταν ακόμη πιο έντονη, είπε.
Το φαινόμενο «κατευθυντικότητας».
Ένας άλλος παράγοντας μπορεί να αύξησε τη δύναμη του τίναγμα ανατολικά της ρήξης, είπε ο Δρ Oglesby.
Καθώς η ρήξη κινούνταν προς τα ανατολικά, μπορεί να αύξησε το πλάτος ή τη δύναμη των σεισμικών κυμάτων, συσσωρεύοντάς τα σαν κύματα μπροστά από μια βάρκα ή ήχο μπροστά από μια μοτοσικλέτα που τρέχει με ταχύτητα. Το φαινόμενο, γνωστό ως «κατευθυντικότητα», πιθανότατα αύξησε τη δύναμη της δόνησης προς την κατεύθυνση του Καράκας, αν και χρειάζονται περισσότερα δεδομένα για να το επιβεβαιώσουν.
“Η κατευθυντικότητα πολύ πιθανότατα συνέβαλε στην ισχυρή κίνηση του εδάφους στο Καράκας και την περιοχή”, δήλωσε ο Δρ Oglesby. «Θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε ένα κτίριο όρθιο, με ζημιές και σε πλήρη κατάρρευση».
“Όσο επίπεδο γίνεται”
Το βάθος των σεισμών, ή ακριβέστερα η έλλειψή του, μπορεί επίσης να επιδείνωσε την καταστροφή.
Οι σεισμοί ξεκίνησαν μόνο περίπου έξι μίλια κάτω από τη γη, έτσι οι δονήσεις έγιναν αισθητές ιδιαίτερα έντονα στην επιφάνεια. «Είναι τόσο επίπεδο όσο γίνεται», είπε ο Βίτορ Σίλβα, επικεφαλής μηχανικής κινδύνου για το Παγκόσμιο Ίδρυμα Μοντέλων Σεισμών.
Όπως και με μια βόμβα που πηγαίνει υπόγεια, μια έκρηξη που είναι πιο ρηχή προκαλεί περισσότερο τίναγμα στην επιφάνεια, είπε ο Δρ. «Υπάρχει πολύ μικρή απόσταση μεταξύ των περιοχών όπου απελευθερώνεται ενέργεια στο δομημένο περιβάλλον», είπε.
Οι δομημένες περιοχές στην περιοχή, όπως και σε πολλά μέρη του κόσμου, τείνουν επίσης να κάθονται σε σχετικά επίπεδο έδαφος, το οποίο είναι συχνά μαλακό, ιζηματογενές υλικό που μπορεί να ενισχύσει τα σεισμικά κύματα.
Καθώς η δεύτερη ρήξη κινήθηκε ανατολικά, ταξίδεψε περίπου 110 μίλια προς κατοικημένες περιοχές όπως η Caraballeda, η La Guaira και το Caracas, στέλνοντας σεισμικά κύματα που ακτινοβολούν προς τα έξω κατά μήκος της διαδρομής της — εξηγώντας γιατί οι ισχυροί σεισμοί επεκτάθηκαν τόσο μακριά από το επίκεντρο.
Οι χειρότερες ζημιές σημειώθηκαν σε χαμηλές περιοχές κατά μήκος της ακτής.
Το μαλακό έδαφος
Μια άλλη διαδικασία που μελετούν οι σεισμολόγοι είναι το πώς οι δονήσεις, ή τα σεισμικά κύματα, φτάνουν στην επιφάνεια. Με τους απλούστερους όρους, μια συμπαγής επιφάνεια βράχου τείνει να μειώνει τα κύματα και μια πιο μαλακή, ιζηματογενής επιφάνεια τα ενισχύει.
Οι άνθρωποι τείνουν να χτίζουν σε ρηχές, ιζηματογενείς περιοχές – πρώην κοίτες λιμνών και βυθοί – που δεν συμπεριφέρονται καλά στους σεισμούς. Δεν είναι διαφορετικά στη Βενεζουέλα.
Οι ακριβείς συχνότητες, ή μήκη κύματος, που ενισχύονται από το ίζημα εξαρτώνται από τις λεπτομέρειες, όπως το πάχος ή την ακριβή σύνθεσή του. Όταν τα ενισχυμένα κύματα ταιριάζουν με τη φυσική συχνότητα δόνησης ενός κοντινού κτιρίου, αντηχούν. Αυτό μπορεί να προκαλέσει το κούνημα του κτιρίου πολύ πιο βίαια, οδηγώντας σε μεγαλύτερη ζημιά.
Οι σεισμοί μηχανικοί πρέπει να τα λαμβάνουν όλα αυτά υπόψη όταν σχεδιάζουν κτίρια για να αντέχουν σε ό,τι βράζει από το έδαφος κάτω.
Στην Caraballeda, δορυφορική ανάλυση δείχνει ότι τουλάχιστον 152 κτίρια καταστράφηκαν, ενώ δεκάδες άλλα υπέστησαν ζημιές. Τα περισσότερα από αυτά τα κτίρια βρίσκονταν κατά μήκος της ακτογραμμής χαμηλού υψομέτρου, χτισμένα σε περιοχές μη ενοποιημένου εδάφους που μπορεί να εντείνουν το κούνημα.
Αρκετά πολυώροφα κτίρια στην περιοχή, τα οποία ήταν χτισμένα κατά μήκος της ακτής, κατέρρευσαν.
Στην περιοχή της γειτονιάς Playa Grande, τουλάχιστον 246 κτίρια καταστράφηκαν και σχεδόν όλα χτίστηκαν στο ίδιο μαλακό έδαφος. Το ρήγμα του Σαν Σεμπαστιάν βρίσκεται ακριβώς κάτω από αυτήν την περιοχή.
Άλλοι παράγοντες
Οι μηχανικοί λένε ότι οι σεισμικοί κώδικες της Βενεζουέλας είναι μερικοί από τους καλύτερους στη Λατινική Αμερική. Το ερώτημα είναι αν ακολουθήθηκαν.
Από την κλίμακα της καταστροφής, φάνηκε ότι ορισμένα και ίσως πολλά κτίρια δεν χτίστηκαν σύμφωνα με τον κώδικα, αν και οι ειδικοί είπαν ότι θα έπρεπε να περιμένει μια πλήρης λογιστική μέχρι να ολοκληρωθεί η αναζήτηση για επιζώντες.
Θα χρειαστεί πολύ περισσότερη μελέτη για να καταλάβουμε γιατί και πώς τόσα κτίρια στη Βενεζουέλα κατέρρευσαν. Ορισμένες καταρρεύσεις μπορεί να ήταν το αποτέλεσμα των λεγόμενων μαλακών ιστοριών, όπου ένας μόνο όροφος -συχνά το ισόγειο- δεν είναι τόσο δυνατός ή καλά σχεδιασμένος όσο άλλοι στο ίδιο κτίριο.
Σε άλλες περιπτώσεις, οι κολώνες φαίνονται να καλύπτουν ολόκληρα κτίρια, υποδηλώνοντας ότι δεν έχουν την κατάλληλη ενίσχυση ή ότι οι εργολάβοι τσιγκουνεύονται την ποσότητα του χάλυβα.
Τα παλαιότερα κτίρια μπορεί να έχουν λυγίσει και να έχουν πέσει απλώς και μόνο επειδή προέτρεψαν τις πιο πρόσφατες αναβαθμίσεις του κώδικα της Βενεζουέλας.
Υπάρχουν επίσης κτίρια που είναι ολική απώλεια – τοίχοι και περιεχόμενο πέφτουν στο έδαφος – αλλά παραμένουν όρθια. Αυτό επέτρεψε στους κατοίκους να διαφύγουν. Τέτοια αποτελέσματα θα ήταν πιθανώς συνεπή με τους κώδικες που δίνουν προτεραιότητα στην ανθρώπινη επιβίωση έναντι της δομικής διατήρησης.
