Διεθνή

Τουρκία: Ένας γίγαντας που καταρρέει

Τουρκία: Ένας γίγαντας που καταρρέει

Πριν λίγες ημέρες η διεθνής κοινότητα έγινε μάρτυρας μιας αποτρόπαιας επίθεσης στην καρδιά της Τουρκίας, στην Άγκυρα με απολογισμό δεκάδες νεκρούς και τραυματίες (το φιλοκουρδικό κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών-HDP κάνει λόγο για 128 νεκρούς ενώ κυβερνητικές πήγες κάνουν λόγο για 97). Η συγκεκριμένη επίθεση όχι μόνο έκανε ζημιά στο ήδη καταρρακωμένο κύρος της χώρας (η οποία διεκδικεί τη θέση του μοναδικού παράγοντα σταθερότητας στην περιοχή) αλλά πυροδότησε περαιτέρω και το ήδη τεταμένο και πολωμένο κλίμα ενόψει των εκλογών της 1ης Νοεμβρίου.

Γράφει ο Σωτήρης Ανδρουτσής

Πριν προχωρήσουμε περαιτέρω στην ανάλυση μας σχετικά με τις επιπτώσεις που θα επιφέρει αυτό το τρομοκρατικό χτύπημα στη χώρα αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της Μ. Ανατολής και των Βαλκανίων θα ήταν καλό να σταθούμε σε κάτι στο οποίο δεν δίνεται ιδιαίτερη βάση από τους περισσότερους αναλυτές που ασχολούνται με την γεωπολιτική.Αυτό είναι η τρομακτική δύναμη της εικόνας και η διάδοσης της μέσα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα social media.Ο φιλόσοφος Jurgen Habermas θα εντόπιζε στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στα social media το καλύτερο παράδειγμα για την εδραίωση της κουλτούρας της δημόσιας σφαίρας, η οποία δεν αρκείται πλέον μόνο στην εδραίωση της στη θέση της αναπαραστατικής κουλτούρας όπως κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, αλλά πλέον έχει την τάση να μαζικοποιείται ακόμα περισσότερο και να διευρύνεται σε ένα μη ελεγχόμενο περιβάλλον, στον 21ο αιώνα.Αν ανατρέχαμε μάλιστα σε ένα ακόμη γνωστό θεωρητικό των κοινωνικών επιστημών το Jean Baudrillard θα παρατηρούσαμε την πλήρη επικράτηση της έννοιας του υπερπραγματικού με τον πιο θεαματικό τρόπο.Ας γίνουμε όμως λίγο πιο πρακτικοί.Η διάδοση μιας εικόνας με έντονη συναισθηματική φόρτιση (όπως αυτή του άρθρου στην Άγκυρα) μπορεί να προκαλέσει άμεσες πολιτικές εξελίξεις, οι οποίες μερικές φορές ξεφεύγουν από τον έλεγχο ακόμα και εκείνου που τις προκαλεί.Ευκολά μπορεί κανείς να ανατρέξει στα γεγονότα της πλατείας Ταχρίρ στην Αίγυπτο ή ακόμα και στα γεγονότα της Λιβυής (με τη βιντεοσκόπηση της εκτέλεσης του Μουαμάρ Καντάφι) για να κατανοήσει τη δύναμη που μπορεί να χει μια εικόνα ή ακόμα και ένα μέρος από μια εικόνα.Η βία αποτελεί την αναμφισβήτητα κυρίαρχη δύναμη του 21ου αιώνα και η θέαση της (ή μη) από την τηλεόραση ή τις εικόνες και τα βίντεο στο ίντερνετ είναι η κινητήριος δύναμη για την άσκηση πολιτικής.

Κλείνοντας αυτή την παρένθεση μπορούμε να περάσουμε από αυτή τη μικρή κοινωνιολογική παρατήρηση σχετικά με την δυνατότητα της διπλωματίας του 21ου αιώνα να δημιουργεί τετελεσμένα, στο πεδίο της πραγματικής γεωπολιτικής ανάλυσης σχετικά με το τι ενδέχεται να συμβεί στην περιοχή μετά τις τελευταίες εξελίξεις.

Τουρκία

Η Τουρκία είναι αρκετά στριμωγμένη το τελευταίο διάστημα.Η εμπλοκή της στη Συρία της έχει προκαλέσει περισσότερα προβλήματα παρά οφέλη.Η αρχική της στρατηγική που αποσκοπούσε κυρίως στην αποτροπή της δημιουργίας ενός εν δυνάμει δεύτερου Κουρδικού κράτους στην περιοχή και στο μαλακό της υπογάστριο απέτυχε παταγωδώς.Επίσης, δεν κατάφερε να αποκτήσει ως (θεωρητικά) εντολοδόχος των Αμερικάνων ερείσματα στην περιοχή από άλλες ομάδες που θα επιβεβαίωναν την ισχυρή της παρουσία ως εν δυνάμει περιφερειακής δύναμης.Αντιθέτως, απέκτησε εχθρούς και στο μουσουλμανικό κόσμο και ειδικότερα με δυνάμεις που επίσης θέλουν να έχουν λόγο στην περιοχή, όπως το Ιράν και η Σαουδική Αραβία.Παράλληλα, το μεταναστευτικό πρόβλημα που έχει δημιουργηθεί από τις μακροχρόνιες συγκρούσεις στη Συρία έχει δημιουργήσει ένα τεράστιο εσωτερικό ζήτημα στην ίδια τη χώρα για την περίθαλψη των προσφύγων αλλά και τριβές στη σχέση της με την Ε.Ε, η οποία την κατηγορεί ότι ουσιαστικά διοχετεύει τους πρόσφυγες προς την ίδια.Σε όλα αυτά έρχεται το τελευταίο διάστημα να προστεθεί και ο παράγοντας Ρωσία, η οποία αποτελεί μάλλον εχθρό στην περιοχή αφού υποστηρίζει πλήρως το καθεστώς Άσαντ με το οποίο η Τουρκία βρίσκεται σε πλήρη αντιπαράθεση.

Συνεπώς, το κτύπημα της 10ης Οκτωβρίου (που πιθανότατα υπεύθυνος γι΄αυτό είναι το Ισλαμικό κράτος) ενδεχομένως να λειτουργήσει ως θρυαλλίδα για πολύ δυσμενείς εξελίξεις στο ίδιο το εσωτερικό της Τουρκίας.Η εσωτερική πολιτική κατάσταση το τελευταίο διάστημα δεν βρίσκεται σε πολύ καλύτερη μοίρα από αυτό της εξωτερικής πολιτικής που ασκεί η χώρα.Η μεγαλομανία του Ερντογάν και του Νταβούτογλου έχουν ανοίξει θέματα που το Κεμαλικό καθεστώς είχε επιτυχημένα τα προηγούμενα χρονιά κουκουλώσει.Η πόλωση του προεκλογικού αγώνα εκ μέρους του κυβερνώντος κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης προκειμένου να εξοβελίσει από το Κοινοβούλιο το φιλοκουρδικό κόμμα HDP έχει οδηγήσει σε ένα σκληρό αντάρτικο από το PKK που η χώρα είχε να ζήσει από την περίοδο Οτσαλάν.Επίσης, η ανακίνηση θρησκευτικών ζητημάτων έχει ξεσηκώσει μειονότητες όπως τους Αλεβίτες, ενώ η προσπάθεια να ξηλωθούν και τα τελευταία θεμέλια του κοσμικού κράτους έχει θέσει σε συναγερμό τους κεμαλικούς που δεν βλέπουν (και δεν έβλεπαν εξαρχής) με καλό μάτι τα μεγαλεπήβολα σχέδια του Ερντογάν περί Νεοοθωμανισμού.Όλα αυτά αν τα συνδυάσει κανείς μπορεί εύκολα να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι η Τουρκία βαδίζει σε πολύ σκοτεινά μονοπάτια ανάλογα με αυτά της Συρίας με απρόβλεπτες συνέπειες για την ευρύτερη περιοχή.

Οι ισορροπίες στην ευρύτερη περιοχή

Βρισκόμαστε σε μια περίοδο, στην οποία το γεωπολιτικό σκηνικό στην ευρύτερη περιοχή της Μ. Ανατολής και των Βαλκανίων αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς και στηρίζεται σε πολύ λεπτές ισορροπίες.Η <<Αραβική Άνοιξη>> που ξεκίνησε από το Δεκέμβριο του 2010 στις περιοχές της Βόρειας Αφρικής και επεκτάθηκε στη Μ. Ανατολή, αποτέλεσε ένα κίνημα που αναμφισβήτητα θα μείνει στην ιστορία ως ένα κίνημα που άλλαξε το πολιτικό σκηνικό σε μια περιοχή με αναμφισβήτητη γεωπολιτική αξία για την παγκόσμια οικονομία.

Σήμερα, 5 χρόνια μετά τις πρώτες διαδηλώσεις που ξεκίνησαν αυτή τη σύγχρονη Άνοιξη των Λαών του Μαγκρέμπ, δεν είμαστε σε θέση ακόμη να κρίνουμε τα αποτελέσματα της καθώς πρόκειται για μια διαδικασία εν δυνάμει σε εξέλιξη.Μπορούμε να παρατηρήσουμε, όμως, ότι αυτή η <<άνοιξη>> έχει απελευθερώσει και δυνάμεις του <<χειμώνα>>, δηλαδή αντιδραστικές δυνάμεις. Ως τέτοιες μπορούν να κριθούν τόσο απολυταρχικές εξουσίες που είχαμε δει στο παρελθόν (όπως το καθεστώς Αλ Σίσι στην Αίγυπτο που ομοιάζει εξαιρετικά με το καθεστώς Μουμπάρακ) όσο και νέες αντιδραστικές δυνάμεις που τείνουν προς τον φονταμενταλισμό και αντιστρέφονται κάθε τι δυτικό (όπως είναι το Ισλαμικό Κράτος στη Συρία και στο Ιράκ).

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η <<Αραβική Άνοιξη>> αν και σε ορισμένες περιπτώσεις ενορχηστρώθηκε και υποστηρίχθηκε από δυτικές δυνάμεις (ιδιαίτερα τις ΗΠΑ), με σκοπό να δημιουργήσει ένα περισσότερο φιλικό και ελεγχόμενο περιβάλλον στην περιοχή για τις ίδιες και την προώθηση της ατζέντας τους για τον πλήρη έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πηγών της, είναι φανερό ότι η κατάσταση έχει ξεφύγει από τον έλεγχο του οποιουδήποτε.Στη Συρία, αυτή τη στιγμή η κατάσταση βαίνει προς μια άτυπη ομοσπονδιοποίηση με μεγάλο κερδισμένο τον Άσαντ που κατά πάσα πιθανότητα θα έχει ενεργό ρόλο στην επόμενη μέρα της χώρας (μιας και αποδείχθηκε πολύ σκληρότερο καρύδι από τον Καντάφι). Στο Ιράκ μετά την τελική διάλυση του Ισλαμικού Κράτους (αν μπορούμε να κάνουμε μια ριψοκίνδυνη υπόθεση εργασίας ότι τελικώς θα εξαλειφθεί γιατί δεν συμφέρει κανέναν μεγάλο παίχτη η ύπαρξη του στην περιοχή-ή τουλάχιστον η μακροπρόθεσμη ύπαρξη του), είναι πολύ πιθανή επίσης η ομοσπονδιοποίηση του κράτους με πολύ πιο αδύναμη όμως κεντρική εξουσία σε σχέση με την αντίστοιχη της Συρίας.Η Τουρκία, επίσης, αποτελεί πλέον ένα αστάθμητο παράγοντα στην περιοχή και πλέον δεν μπορεί να υπολογίζεται σε καμιά περίπτωση ως δύναμη σταθερότητας στην περιοχή.Παράλληλα, μελλοντικά στο παιχνίδι ενδέχεται να μπουν και τα Βαλκάνια.Αυτή τη στιγμή την πιο σοβαρή απειλή για τη σταθερότητα στην περιοχή αποτελούν ο ολοένα αυξανόμενος αλβανικός μεγαλοϊδεατισμός και οι πυρήνες ισλαμικής επιρροής που δημιουργούνται στην περιοχή και φιλοδοξούν στη δημιουργία ενός ισλαμικού τόξου.Φορέας αυτού του βαλκάνιου τόξου θα παίξει μια νέα Τουρκία ή μια Μεγάλη Αλβανία;

Μπροστά σε αυτό το χαώδες γεωπολιτικό σκηνικό ποιες δυνάμεις είναι εκείνες οι οποίες θα μπορέσουν να αναδειχθούν σε εγγυήτριες ενός νέου status quo;Οι μόνοι παίχτες που θα μπορούσαμε να σκεφτούμε είναι δυο παλιοί και ένας καινούριος.Οι δυο παλιοί είναι οι δυο περιφερειακές δυνάμεις που ασκούν και τώρα επιρροή.Πρόκειται για το Ιράν και τη Σαουδική Αραβία.Ο διπολισμός σιιτισμού-σουνιτισμού θα εξακολουθήσει να υπάρχει.Ο νέος παίχτης, όμως που θα έχει τεράστια πολιτική, οικονομική και γεωστρατηγική βαρύτητα στην περιοχή και δείχνει με σταθερά και αποφασιστικά βήματα να αναδύεται με τις ευχές και των Μ. Δυνάμεων είναι ένα ενωμένο και συμπαγές Κουρδιστάν.Αυτή τη στιγμή το <<project Κουρδιστάν>> δείχνει να εκπληρώνεται κατά τα 2/4.Ιρακινό και Συριακό Κουρδιστάν έχουν δημιουργηθεί de facto και απομένουν τα επόμενα και πιο δύσκολα κομμάτια του παζλ: Τουρκία και Ιράν.

Συμπεράσματα

Mε αφορμή το τρομοκρατικό κτύπημα της 10ης Οκτώβριου στην Άγκυρα, αναλύσαμε συνοπτικά το εξαιρετικά ασταθές τοπίο που διαμορφώνεται κυρίως στην περιοχή της Μέσης Ανατολής με δυνατότητα κλιμάκωσης και σε άλλες περιοχές του πλανήτη με ανυπολόγιστες αυτή τη στιγμή συνέπειες για την παγκόσμια ειρήνη.Το πείραμα της ομοσπονδιοποίησης, το οποίο φαίνεται να προωθείται για διάφορες χώρες της περιοχής ως αντίβαρο στο σημερινό χαώδες σκηνικό που έχει επιβληθεί, δεν μπορεί να αποτελέσει βιώσιμη λύση τουλάχιστον με τον τρόπο που δείχνει να πραγματοποιείται.Οι εξελίξεις αυτές θα πρέπει να απασχολήσουν και την πολιτική ηγεσία της χώρας μας, καθώς η κρίση στη Συρία δεν παράγει μόνο το πρόβλημα του προσφυγικού αλλά είναι πολύ πιθανό να αποσταθεροποιήσει την γειτονική μας Τουρκία.Η πιθανότητα αυτή δεν είναι και τόσο απίθανη, αν μάλιστα το συνδυάσουμε και με το γεωπολιτικό δόγμα της γειτονικής χώρας που τις έχει δημιουργήσει πονοκεφάλους και στο μέτωπο της εξωτερικής της πολιτικής σε σχέση με τους γείτονες της (και όχι μόνο) αλλά και στο εσωτερικό μέτωπο.Μια εξαγωγή της κρίσης από την γειτονική χώρα δεν θα αποσταθεροποιήσει μόνο την Ελλάδα και τα Βαλκάνια αλλά μπορεί να έχει σημαντικότατες βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην παγκόσμια πολιτική σκακιέρα