Abstract

«Ένας Μοναδικός Δικτάτορας»

Σαν σήμερα, 15 Οκτωβρίου, ακριβώς 76 χρόνια πριν, γίνεται η πρεμιέρα της ταινίας "Ο Μεγάλος Δικτάτωρ" στη Νέα Υόρκη, με πρωταγωνιστή το γνωστό σε όλους Τσάρλυ Τσάπλιν.

Στην ταινία έχει διττό ρόλο, έναν Εβραίο κουρέα, που ευρισκόμενος σε αμνησία επιστρέφει στην πατρίδα του, και έναν παρανοϊκό ηγέτη τον Αντενόιντ Χίνκελ.

Η ταινία προβλήθηκε ως πιο επίκαιρη από ποτέ. Στηλίτευε ένα καθεστώς το οποίο εγκαθιδρύθηκε στα συντρίμμια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης που ξέσπασε το 1928, έφτασε στην Ευρώπη περί τα 1930, άγγιξε την πολιτική ζωή με την εγκαθίδρυση ολοκληρωτικών καθεστώτων στα τελευταία χρόνια της δεκαετίας και κορυφώθηκε με τη δράση του Αδόλφου Χίτλερ στην Ευρώπη, δικτάτορα που κατάφερε να αλλάξει το ρου της ιστορίας.

Οδεύοντας στο ζενίθ της πορείας του ως κατακτητή, προβάλλεται "Ο Μεγάλος Δικτάτωρ".

Αναμφίβολα ανήκει στις ταινίες που ενέχουν διαχρονικά μηνύματα, ενώ ταυτόχρονα στηλιτεύουν την τότε παρούσα πολιτική φάση. Πάρα το γεγονός συνολικά η ταινία αξίζει να συζητηθεί σε δεκάδες σκηνές της, θεωρώ ότι σε δυο από αυτές, επιβάλεται ιδιαίτερη μνεία.

Η σκηνή στην οποία ο Χίνκελ παίζει με την υδρόγειο αποτελεί σταθμό της πορείας του κινηματογράφου. Καταγράφει τόσο απλά αλλά και απτά, πως ένας ηγέτης (και χρησιμοποιώ τη λέξη μονό χάριν ετυμολογίας) μπορεί να κάνει τον κόσμο να γυρίζει όπως εκείνος θέλει.

Η δυνατότητα του Χίνκελ να πράττει κατά βούληση επηρεάζοντας ένα τεράστιο και παράλληλα ζωτικό(Ευρώπη γαρ) κομμάτι της ανθρωπότητας πηγάζει από δυο βασικούς πυλώνες: Πρώτα, τη στήριξη του λαού, που ίσως χάριν έλλειψης παιδείας, ίσως τάσεων μεσσιανισμού, ίσως θελξης από ένα πλασματικό αίσθημα υπεροχής της φυλής του, ο Χίτλερ την έχει. Έπειτα, τη στήριξη των στρατιωτών στο πρόσωπο του, οι οποίοι γαλουχούνται άλλωστε για αυτό εντός του στρατεύματος. Και κάπως έτσι εξηγείται ποσό εύκολα η ανθρωπότητα γίνεται έρμαιο αρρωστημένων ιδεών ενός πρόσωπου.

Ιστορικά, θα ήθελα να επισημάνω ότι ο Χίτλερ έλαβε την εξουσία όχι πραξικοπηματικά άλλα με δημοκρατικές εκλογές, που πραγματοποιήθηκαν το Μάρτιο του 1933, στις οποίες το NSDAP του Χίτλερ έλαβε 48% και 288 έδρες. Επιστρέφοντας στη σκηνή αυτή θα πρέπει ιδιαίτερη σημασία να δοθεί στο ποσό εύκολα, άτακτα και απρόσεκτα ο Χίνκελ χειρίζεται τη σφαίρα της ανθρωπότητας.

Τη σκηνή μπορείτε να παρακολουθήσετε εδώ:

Κομβικής σημασίας είναι και o λόγος του Χίνκελ στο τελείωμα της ταινίας. Προτού σχολιάσω θα ήθελα να τον παραθέσω:

"Λυπάμαι, αλλά δεν θέλω να γίνω αυτοκράτορας. Δεν είναι δική μου υπόθεση. Δεν θέλω ούτε να βασιλέψω, ούτε να κατακτήσω. Θέλω να βοηθήσω όλο τον κόσμο. Εβραίους, χριστιανούς, μαύρους, λευκούς. Όλοι επιθυμούμε την αλληλεγγύη. Να ζούμε με την ευτυχία των άλλων, και όχι με τη δυστυχία τους. Δεν θέλουμε ούτε να μισούμε, ούτε να περιφρονούμε.

Υπάρχει χώρος για τον καθένα. Η Γη είναι πλούσια και μπορεί να θρέψει όλο τον κόσμο. Η ζωή μπορεί να είναι ελεύθερη κι ωραία, αλλά χάσαμε αυτό το μονοπάτι. Η πλεονεξία δηλητηρίασε τις ψυχές, ανύψωσε τους φραγμούς του μίσους, μας έχει καταδικάσει στη δυστυχία και στη σφαγή. Ορίζουμε την ταχύτητα, αλλά κλεινόμαστε στον εαυτό μας. Η εκμηχάνιση μας κάνει εξαρτώμενους από αυτήν. Η επιστήμη μας έκανε κυνικούς και άξεστους.

Σκεφτόμαστε πολύ, αισθανόμαστε ελάχιστα. Περισσότερο κι από τις μηχανές, χρειαζόμαστε την ανθρωπιά. Πιο πολύ από την επιδεξιότητα, χρειαζόμαστε την καλοσύνη. Χωρίς αυτές τις αρετές, η βία θα κυριαρχήσει στη ζωή. Το αεροπλάνο και το ραδιόφωνο μας έφεραν κοντά. Η φύση αυτών των εφευρέσεων αξιώνει την καλοσύνη και την παγκόσμια αδελφοσύνη.

Αυτή τη στιγμή, η φωνή μου φτάνει στα αυτιά εκατομμυρίων ανθρώπων, απελπισμένων γυναικών, παιδιών, που είναι θύματα ενός συστήματος που ξέρει μόνο να βασανίζει και να φυλακίζει αθώους ανθρώπους. Σε αυτούς που με ακούνε, λέω: Μην απελπίζεστε. Η τωρινή μας δυστυχία προήλθε από την πλεονεξία και τη σκληρότητα εκείνων που φοβούνται την πρόοδο του ανθρώπου. Το μίσος θα περάσει, οι δικτάτορες θα πεθάνουν, και η δύναμη που αφαίρεσαν από το λαό θα επιστρέψει σε αυτόν ξανά. Όσο οι άνθρωποι θα πεθαίνουν, η ελευθερία δεν θα κινδυνέψει.

Στρατιώτες! Μην υπακούτε στους αγροίκους, που σας περιφρονούν και σας δυναστεύουν, που υπαγορεύουν τις πράξεις και τις σκέψεις σας! Που σας μεταμορφώνουν σε κοπάδι, σε κρέας για τα κανόνια. Μην υποχωρείτε μπροστά σε αυτά τα εκφυλισμένα όντα, στους εγκέφαλους και τις καρδιές των μηχανών! Δεν είστε ούτε μηχανές, ούτε κοπάδι, είστε άνθρωποι! Φέρτε την αγάπη μέσα στις καρδιές σας και όχι το μίσος! Μόνο οι εκφυλισμένοι μισούν!

Στρατιώτες! Μην αγωνίζεστε για τη σκλαβιά, αγωνιστείτε για την ελευθερία! Ο άγιος Λουκάς γράφει: «το βασίλειο του Θεού είναι μέσα στον άνθρωπο». Όχι σε έναν άνθρωπο, όχι σε μια ομάδα ανθρώπων, αλλά σε όλους τους ανθρώπους! Σε εσάς! Εσείς είστε ο λαός που έχει τη δύναμη, να δημιουργεί τις μηχανές, να δημιουργεί την ευτυχία! Εσείς ο λαός, έχετε τη δύναμη να εμπνεύσετε μια όμορφη κι ελεύθερη ζωή, να κάνετε αυτή τη ζωή μια υπέροχη περιπέτεια!

Στο όνομα της δημοκρατίας, ας χρησιμοποιήσουμε αυτή τη δύναμη για να ενωθούμε! Να αγωνιστούμε για ένα καινούργιο κόσμο, με ευκαιρίες και δουλειά για όλους, μέλλον για τους νέους, ασφάλεια για τους ηλικιωμένους.

Με αυτή την υπόσχεση, οι αγροίκοι πήραν την εξουσία. Είπαν ψέματα! Δεν κράτησαν το λόγο τους! Οι δικτάτορες ελευθερώνουν τον εαυτό τους, αλλά υποδουλώνουν το λαό. Ο αγώνας μας είναι να κάνουμε πράξη αυτές τις υποσχέσεις!

Να ελευθερώσουμε το λαό, να σπάσουμε τους εθνικούς φραγμούς, να καταργήσουμε την πλεονεξία, το μίσος και τη μισαλλοδοξία. Να αγωνιστούμε για ένα κόσμο δικαίου, όπου η επιστήμη και η πρόοδος θα φέρουν ευτυχία σε όλους! Στρατιώτες! Στο όνομα της δημοκρατίας, ας ενωθούμε!"

Και παρότι αυτός ο λόγος διατυπώνεται στα τέλη του 1940, ακολουθούν χρόνια στα οποία οι άνθρωποι δεν κάνουν το επόμενο βήμα, το βήμα της ανατροπής των ηγετών που δεν τον ενστερνίζονται. Αποτελεί ταυτόχρονα την ύστατη προσπάθεια πρόληψης της επόμενης περιόδου, και το κατεξοχήν πρότυπο οράματος  ενός πολιτικού του 1950, του 1980, του σήμερα.

Παράλληλα, ο Τσάρλυ Τσάπλιν έχει εντοπίσει ότι η δύναμη βρίσκεται στο λαό και μόνο στο λαό. Ο λαός μπορεί να επιλέξει σωστά και δύναται να επιλέξει λανθασμένα. Αναγνωρίζοντας το λάθος μονοπάτι των επιλογών του η ομιλία του Τσάρλυ Τσάπλιν λαμβάνει το βοηθητικό χαρακτήρα επιδιώκοντας την αφύπνιση του.

Για την ιστορία, η προβολή της ταινίας απαγορεύτηκε στη Γερμανία και στις φίλα προσκείμενες χώρες. Πάραυτα ο Χίτλερ την παρακολούθησε εισάγοντας δύο αντίγραφα, χωρίς, όμως, ποτέ να γίνουν γνωστές οι αντιδράσεις του.