Abstract

Heybeliad ή Heybeli Ada;

Που σημαίνει Χάλκη. Που Χάλκη σημαίνει «Θεολογική σχολή της Χάλκης». Σχολή; Πάλι για σχολές θα μας μιλήσεις, θα αναρωτηθεί κανείς. Όχι αγαπητέ αναγνώστη, δεν πρόκειται για μία τυπική σχολή. Αναφέρομαι στην Ιερά Θεολογική Σχολή, η οποία πριν καταστεί «μήλον της έριδος» μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αποτελούσε την κύρια θεολογική σχολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης.

13558725_10208796501622502_5423717180872887838_o

Οι εγκαταστάσεις τις Σχολής βρίσκονται στη Χάλκη, ένα από τα Πριγκηπονήσια. Πολλοί Ορθόδοξοι θεολόγοι, ιερείς, επίσκοποι και πατριάρχες φοίτησαν στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης, συμπεριλαμβανομένου και του Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Οι φοιτητές στη Χάλκη περιλάμβαναν όχι μόνο γηγενείς Έλληνες, αλλά και Ορθόδοξους Χριστιανούς από όλο τον κόσμο, προσδίδοντας στη Σχολή έναν διεθνή χαρακτήρα. Οι φοιτητές έμεναν στη Σχολή μόνιμα. Επιλογή εξόδου από τη Σχολή είχαν μόνο οι φοιτητές, οι οποίοι είχαν σπίτι στην Πόλη και μπορούσαν να φεύγουν για λίγες ώρες μετά τη Λειτουργία της Κυριακής και να επιστρέφουν το βράδυ της ίδια ημέρας. Επίσης, οι φοιτητές εγκατέλειπαν τη Σχολή για δύο μήνες το καλοκαίρι καθώς και τις ημέρες του Πάσχα και των Χριστουγέννων. Αυτά για να σε βάλω στο «κλίμα».

Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή. Καλεσμένος του Αναστάσιου Τσαραμανίδη ή απλώς Τάσου[1] επισκέφτηκα τη Σχολή γνωρίζοντας γι’ αυτήν  όσα αναφέρει το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ «Η Σιωπηλή σχολή»[2].

[1] Ο Αναστάσιος Τσαραμανίδης είναι δόκιμος μοναχός της Μονής Αγίας Τριάδας.
[2] Το ντοκιμαντέρ έχει σκηνοθέτες τις Ειρήνη Σαρίογλου και Μαρίνα Λ. Λεοντάρη και ως παραγωγό το Ελληνικό Ίδρυμα Ιστορικών Μελετών (ΙΔΙΣΜΕ).

Η διαδρομή προς τα Πριγκηπονήσια γνωστή σε κάθε Πολίτη. Πλοίο από το Kabatas, στάση στο νησί Heybeliad, άμαξα για τη Σχολή και φτάσαμε. Ρίγος, αγωνία, ανυπομονησία, τα πρώτα συναισθήματα. Όλα αυτά διακόπτονται από το «Άντε που είσαι, σε περιμένω» του Τάσου. Αμέσως ένιωσα σαν να έμπαινα στο σπίτι του και μάλλον ένιωσε και αυτός το ίδιο γιατί όπως κάθε φιλόξενος νοικοκύρης άρχισε να με ξεναγεί και να με συστήνει σε όσους ανθρώπους συναντούσαμε.

Σταθμός πρώτος η Σταυροπηγιακή Μονή της Αγίας Τριάδος, η οποία χτίστηκε από τον Πατριάρχη Φώτιο Α’ (837-886). Ο ναός της Αγίας Τριάδoς αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς σταθμούς για έναν επισκέπτη της Σχολής. Εξελίσσεται σε σημαντικό κέντρο γραμμάτων ήδη κατά τη βυζαντινή περίοδο. Κάποια χαρακτηριστικά του που προξενούν εντύπωση σε ένα απλό επισκέπτη είναι τα τρία ιερά[3] καθώς και οι εικόνες της Παναγίας Μαύρης στο νάρθηκα του ναού και της Παυσολύπης στο κέντρο του σολέα. Αφού ενημερώθηκα σχετικά με τις πιο σημαντικές πληροφορίες  προχωρήσαμε στο εσωτερικό της Σχολής. Επόμενοι σταθμοί ήταν οι τάξεις του Λυκείου και του Πανεπιστημίου.

Όσον αφορά τη Σχολή οφείλουμε να πούμε ότι η ίδρυση της καθώς και η ανακαίνιση της Μονής μετά το άσχημο γεγονός της πυρπόλησης της δεύτερης οφείλονται στον Πατριάρχη Γερμανό τον Δ’ (1842-1845). Πολύ σημαντική ήταν βέβαια η γενναία χορηγία της Εκκλησίας , λόγω της άμεσης ανάγκης για την κατάρτιση μορφωμένων κληρικών στο μοναστήρι και στη Σχολή. Η Σχολή ξεκινά τη λειτουργία της το 1844.

13507046_10208796499542450_5687749072345323395_nΕικόνα της Παυσολύπης, αγιογραφήθηκε περίπου στα τέλη του 13ου με αρχές του 14ου αιώνα και είναι αμφίπλευρη (εικόνα λιτανείας δηλαδή).
[3] Ο ναός είναι τρίκλητος, δηλαδή έχει το αριστερό κλίτος που είναι αφιερωμένο στον Ιερό Φώτιο, τον ιδρυτή της Μονής. Το κεντρικό κλίτος που είναι αφιερωμένο στην Αγία Τριάδα και το δεξιό κλίτος που είναι αφιερωμένο στον Προφήτη Ηλία.

Περπατώντας στους διαδρόμους και εισερχόμενος στις τάξεις τα συναισθήματά σου είναι ποικίλα. Παιδιά της γενιάς μου δεν έχουν φοιτήσει σε χώρους σαν και αυτούς, έτσι οι αίθουσες, ακόμη και ο ίδιος ο διάδρομος φαντάζουν μουσείο ή κτήρια πανεπιστημίων παρμένα από γνωστές ταινίες του Hollywood όπως το Harry Potter. Κάποια σχέδια ανάπλασης της Σχολής κρεμασμένα στους τοίχους σαν κορνίζες με σταματούν. Πληροφορούμαι ότι είναι τα σχέδια ανάπλασης της Θεολογικής Σχολής σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, προκειμένου να ανακαινιστούν οι υπάρχοντες χώροι και να γίνει πρόβλεψη δημιουργίας και άλλων χρήσιμων αιθουσών πολλαπλών χρήσεων.

13495070_10208796497422397_3913927240921986874_n

13565622_10208796500502474_1410401639_n

Ο Ubicini, γνωστός Γάλλος ιστορικός που έδρασε τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είπε 12 χρόνια μετά την ίδρυση της Σχολής πως «το Ιεροδιδασκαλείο της Χάλκης, προσαρτημένο στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας, έχει δεκαπέντε καθηγητές, κληρικούς και λαικούς, και εβδομήντα με ογδόντα μαθητές. Η εκπαίδευση παρέχεται δωρεάν και περιλαμβάνει τα Λατινικά, τη Φιλοσοφία και τα Μαθηματικά, εκτός από τα μαθήματα της Θεολογίας και της Ελληνικής Γλώσσας. Αυτό το ίδρυμα, μοναδικό στο είδος του σε ολόκληρη την οθωμανική αυτοκρατορία, εξασφαλίζει στην Εκκλησία ετησίως δεκαπέντε περίπου μορφωμένους και άξιους ιερείς». Να συμπληρώσω όσον αφορά το πρόγραμμα των φοιτητών ότι μετά τα μαθήματα είχαν την ευκαιρία να περπατήσουν σε μία καταπληκτική από άποψη θέας περιοχή κάνοντας ποικίλες δραστηριότητες, από απλές συζητήσεις μέχρι γυμναστική και διάβασμα.

 Διαβάζοντας λοιπόν αυτή τη φράση και βλέποντας τους χώρους, δημιουργούνταν μέσα μου ένα παράπονο, το παράπονο του φοιτητή που φοιτά εν έτει 2016 στην Ελλάδα. Πόσο δύσκολο θα ήταν να παραδειγματιστούν οι σχολές τις χώρας μας από ένα μοντέλο φοίτησης του 1844, το οποίο εφαρμόστηκε λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα της χώρας μας; Προφανώς, δεν θα προσπαθήσω να δώσω απάντηση σε τέτοιου είδους ερωτήματα, διότι -μεταξύ μας- δεν αξίζει.

[4] «Παναγία η Μαύρη». Ονομάστηκε έτσι διότι το πρόπλασμα το οποίο χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή της είναι μαύρο. Χρονολογείται γύρω στα τέλη του 15ου με αρχές 16ου αιώνα, η παράδοση δε την αναφέρει πως αγιογραφήθηκε από έναν Αιθίοπα αγιογράφο με σκοπό να αποσταλεί για ιεραποστολικό έργο στην μαύρη ήπειρο και για να είναι οικεία τα αγιογραφημένα πρόσωπα ο αγιογράφος την αγιογράφησε ως μαύρη.

 

Συνεχίζοντας την περιγραφή μου σκόπιμη τίθεται η αναφορά μου στο εξής. Η Σχολή το 1971, με διάταγμα του Τουρκικού Υπουργείου Παιδείας υποχρεώνεται να αναστείλει τη λειτουργία της, διατηρώντας μόνο το Λυκειακό τμήμα έως το 1984. Σήμερα λειτουργεί μόνον ως μοναστηριακό συγκρότημα υπό την ηγουμενία του Μητροπολίτη Προύσης, Ελπιδοφόρου. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πολιτικό παρασκήνιο της Σχολής ακολουθούν στη συνέχεια.

 

Ο επάνω όροφος αποτέλεσε τον επόμενό μας προορισμό. Εκεί βρίσκονται οι εξής αίθουσες: H αίθουσα του Συνοδικού, η οποία αποτελούσε τον χώρο στον οποίο γίνονταν οι τελετές αποφοίτησης παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχου, οι κοιτώνες φιλοξενίας των μαθητών, το γραφείου του σχολάρχη και του ηγουμένου και τέλος τα δωμάτια των καθηγητών. Οι συγκεκριμένοι χώροι φάνηκαν στα μάτια μου το ίδιο εντυπωσιακοί όπως του ισογείου. Όπως θα καταλάβετε και από τις φωτογραφίες που ακολουθούν, η αίθουσα του Συνοδικού ξεχωρίζει. Λίγα αντικείμενα, πρωτότυπα χρώματα, πολλά πορτρέτα δασκάλων και ανθρώπων που αποτέλεσαν «ορόσημα» της Σχολής και γενικότερα ατμόσφαιρα που είναι συνυφασμένη με το λόγο κατασκευής του χώρου (εν έτει 2016 ο χώρος αποτελεί αίθουσα υποδοχής επίσημων καλεσμένων). Και ποιος δεν θα’ θελε να αποφοιτήσει σε αυτό το χώρο. Μία αίθουσα, η οποία όχι μόνο είναι σημαντική λόγω της ιστορίας της αλλά καταφέρνει να καθιστά σημαντικό και οποιονδήποτε την επισκέπτεται.

13502087_10208796503062538_4166984180505262839_n

13528659_10208796502702529_9188403861663225370_n

Τελευταίος σταθμός, η γνωστή βιβλιοθήκη της Σχολής ή αλλιώς «Βιβλιοθήκη της Μεγάλης Εκκλησίας», η οποία διατελεί υπό την εποπτεία του εκάστοτε Οικουμενικού Πατριάρχου και της Αγίας και Ιεράς Συνόδου. Ως υπεύθυνοι για τη λειτουργία της βιβλιοθήκης ήταν ο ηγούμενος, ο σχολάρχης αλλά και οι καθηγητές της Σχολής. Η μορφή της βιβλιοθήκης δεν διαφέρει πολύ από τη μορφή ενός τυπικού σπουδαστηρίου στη Φιλοσοφική Αθηνών, έχοντας μακριά τραπέζια για της ώρες ανάγνωσης των φοιτητών και δίπλα τα ράφια με τους αμέτρητους τίτλους θρησκευτικών αλλά και παντός επιστητού αναγνωσμάτων. Γνωστή ήταν η βιβλιοθήκη για την ύπαρξη σπάνιων θρησκευτικών χειρόγραφων και περιοδικών στα ελληνικά αλλά και σε άλλες γλώσσες. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα γίνεται μία προσπάθεια αρχειοθέτησης του υλικού της Σχολής. Τη συγκεκριμένη πληροφορία την επιβεβαίωσα με τα μάτια μου όταν είδα κάποιους Ελλαδίτες erasmus φοιτητές από τμήματα Αρχειοθέτησης να κάνουν ψηφιοποίηση των χειρόγραφων.

13528659_10208796501302494_5612100590923558333_n

Μετά και από τη βόλτα μας στη βιβλιοθήκη είχε έρθει η ώρα του γυρισμού καθώς έπρεπε να προλάβω το τελευταίο βαπόρι. Η έντονη βροχή μας εμπόδισε να κάνουμε βόλτα στο καταπληκτικό δάσος που βρίσκεται δίπλα στη Σχολή, αυτό όμως δεν εμπόδισε τον Τάσο να με ενημερώσει για την ύπαρξη καλλιεργειών αλλά και «ζωντανών» στον υπαίθριο χώρο της Σχολής, ολοκληρώνοντας την ξενάγηση και την φιλοξενία.

Πέραν λοιπόν αυτών των ιστορικών γνώσεων και πληροφοριών που μπορεί κανείς να μάθει πηγαίνοντας μία βόλτα στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, οι οποίες βέβαια είναι αναμφισβήτητα σημαντικές για τη ζωή οποιουδήποτε Ελλαδίτη που ενδιαφέρεται για το τι έχει δημιουργήσει ο ελληνισμός πέραν των στενών ορίων της χώρας του, φεύγοντας, συγκράτησα ένα άλλο εξίσου σημαντικό χαρακτηριστικό. Την συμπεριφορά ενός ανθρώπου που εργάζεται στην εκκλησία, ο οποίος δεν ζει στα στενά-«μεσαιωνικά» όρια της εκκλησίας στην Ελλάδα, ο οποίος δεν έχει κόμπλεξ, ο οποίος δεν διστάζει να προσκαλέσει για ξενάγηση στη Σχολή κάποιον άγνωστο Ελλαδίτη που συνάντησε στο δρόμο της Πόλης (αναφέρομαι στον αρθρογράφο) και να συζητήσει μαζί του θέματα «επί παντός επιστητού». Και κυρίως ένας δόκιμος μοναχός που θα σου μιλήσει ως φίλος, ως ένας άνθρωπος που μπορείς να τον εμπιστευτείς. Ένας πραγματικός δάσκαλος.

Κλείνοντας, αν και γνώριζα πολλά για τις πολιτικές εξελίξεις που αφορούν την επανέναρξη της Σχολής και εντάσσονται σαφώς στο πλαίσιο της ταραγμένης σχέσης Ελλάδας-Τουρκίας, επέλεξα να μην συζητήσω κάτι με κάποιον άνθρωπο της Σχολής. Εντούτοις, δεν μπορώ να μην αναφέρω ότι πρόκειται για ένα πραγματικό «μήλον της έριδος», καθώς αποτελεί ζήτημα στις διαπραγματεύσεις της Ε. Ε με την Τουρκία για την προσχώρησή της σ’ αυτήν. Η σύγχρονη ηγεσία της Τουρκίας εντάσσεται υπέρ σε μία μελλοντική επαναλειτουργία της Σχολής, με πιο πρόσφατο παράδειγμα την απόφαση του τουρκικού Συμβουλίου Ιδρυμάτων να επιστραφούν 190 εκτάρια γης στο ίδρυμα της Μονής Αγίας Τριάδος, το οποίο αποτελεί τον ιδιοκτήτη της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης.  Δεν μένει λοιπόν παρά να δείξουμε την απαραίτητη υπομονή, ώστε να δούμε αν αυτού του τύπου οι «υποσχέσεις» δεν αποτελούν πολιτικές στρατηγικές, αλλά σοβαρές ανακοινώσεις ενός κράτους που οφείλει να αφήσει τις ανασφάλειές του στην άκρη και να εξελιχθεί.

 

  • Ακολουθεί το επίσημο site της Σχολής καθώς και το profile της στο Facebook.

www.estiahalkis.org

Halki Theological School