Opinion

21ος αιώνας: Η αγωνιώδης κραυγή μιας βίαιης εποχής

Ο 21ος αιώνας, αποτελεί αναμφίβολα μια εποχή επαναστάσεων σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας . Είναι ένας αιώνας <<διαρκούς επανάστασης>>, όπως θα μπορούσε δικαιολογημένα να χαρακτηριστεί. Η βία ως ένα ξεχωριστό πεδίο της ανθρώπινης δραστηριότητας έχει υποταχθεί και αυτή στους κανόνες της εξελικτικής διαδικασίας που διέπει την ανθρωπότητα ανά τους αιώνες. Αφουγκραζόμενοι τις τελευταίες εξελίξεις της επικαιρότητας (πτώσεις επιβατηγών αεροπλάνων, σφαγές σε βαθμό γενοκτονίας στη Μέση Ανατολή, πυροβολισμοί στο κέντρο της Αθήνας και προβολή ταινιών με όλο και περισσότερο βίαιο περιεχόμενο), αναγκαστήκαμε να καταπιαστούμε με το θέμα της βίας και την δομική αλλαγή που φαίνεται να υφίσταται ως φαινόμενο αυτό καθ' αυτό στις μέρες μας.

Θέτοντας το φαινόμενο της βίας σε ιστορικό κάδρο, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι η μείζονα αλλαγή επήλθε κατά το τέλος του 17ου αιώνα και στις αρχές του 18ου, την περίοδο δηλαδή που οι ιστορικοί έχουν τοποθετήσει την περίοδο του Διαφωτισμού. Όπως είναι γνωστό, οι διαφωτιστές πρέσβευαν τον ορθολογισμό και την πίστη στην πρόοδο, αξιώνοντας αλλαγές σε όλες τις πτυχές της ανθρώπινης δράσης, στους πολιτικοκοινωνικούς θεσμούς, την οικονομία, την εκπαίδευση και τη θρησκεία. Από όλα αυτά δεν μπορούσε να ξεφύγει και η <<βία>>, η οποία όφειλε να εξορθολογιστεί και να περάσει στον έλεγχο του κράτους, το οποίο είχε και το νόμιμο δικαίωμα να την επιβάλλει όπου αυτό κρίνονταν απαραίτητο. Ήταν η περίοδος που δημιουργήθηκαν θεσμοί όπως η αστυνομία που πήρε την θέση της πολιτοφυλακής σε πολλές χώρες, αναβαθμίστηκαν και πολλαπλασιάστηκαν τα σωφρονιστικά ιδρύματα και η θέση του στρατού αναβαθμίστηκε σταδιακά τόσο ώστε να παίζει πολλές φορές κυρίαρχο ρόλο και στο εσωτερικό των κρατών και να μην λειτουργεί μόνο για τους εξωτερικούς κινδύνους (βλέπε περίπτωση 1848).

Η επόμενη περίοδος που μπορεί να χαρακτηριστεί και ως τομή για το φαινόμενο που εξετάζουμε, είναι η περίοδος του ιμπεριαλισμού και του συνεχούς ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων μέχρι το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο παροξυσμός που επικρατούσε στους λαούς πριν και κατά την διάρκεια του πολέμου είχε και σημαντικό αντίκτυπο και στην τέχνη .Στην εικόνα που παραθέσαμε πιο πάνω, απεικονίζεται ο γνωστός πίνακας του εξπρεσσιονιστή ζωγράφου Μούνκ (Η Κραυγή), στον οποίο γίνεται αντιληπτή ανάγλυφα η ψυχοσύνθεση που επικρατούσε στον κόσμο εκείνη την περίοδο λίγο πριν την έκρηξη του Μεγάλου Πολέμου. Το σοκ με το τέλος του πολέμου οδήγησε την ανθρωπότητα να αντιληφθεί την θηριωδία που δημιούργησε η διαχείριση της κρίσης από τα επιτελεία των στρατηγών και έτσι το φαινόμενο που εξετάζουμε οδηγήθηκε σε έναν τρίτο μετασχηματισμό.

Η περίοδος του <<σύντομου 20ου αιώνα>> (1914-1991) όπως χαρακτηρίστηκε από τον μεγάλο ιστορικό Eric Hobsbaum είχε το εξής χαρακτηριστικό. Η χρήση βίας εξακολούθησε καθ όλη την διάρκεια αυτής της περιόδου να παραμένει προνόμιο της κρατικής εξουσίας αλλά με ορισμένες διαφοροποιήσεις από την προηγούμενη περίοδο. Πρώτον, η διαχείριση των θεμάτων άσκησης στρατιωτικής βίας πέρασε από τα χέρια των στρατηγών στα χέρια των πολιτικών. Δεύτερον, δημιουργήθηκαν οργανισμοί για την διασφάλιση της ειρήνης (Κοινωνία των Εθνών μετά τον Α' ΠΠ και ο ΟΗΕ μετά τον Β΄ΠΠ) που αν και δεν υπήρξαν ιδιαίτερα αποτελεσματικοί ως προς την πραγματοποίηση των αντικειμενικών τους στόχων που ήταν η απρόσκοπτη διασφάλιση της παγκόσμιας ειρήνης, αποτέλεσαν όμως ασφαλιστικές δικλείδες για την αμεσότερη συνεννόηση μεταξύ των αρχηγών κρατών. Το τρίτο στοιχείο ήταν ότι παρά την εξάπλωση του πολέμου σε πεδία μάχης που δεν είχαν ξαναζήσει την φρίκη του σε τόσο μεγάλες εκτάσεις (χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα της Κορέας και του Βιετνάμ αλλά και της Αλγερίας και την Ανγκόλας στο πλαίσιο των αποικιακών πολέμων), υπήρξαν και μεγάλες περίοδοι για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας ειρηνικής συνύπαρξης (με μεγάλη εξαίρεση τον Β' ΠΠ) χάρη στο διπολικό σύστημα κατανομής της παγκόσμιας εξουσίας ανάμεσα σε ΗΠΑ και ΕΣΣΔ μετά τον πόλεμο (μια ειρηνική συνύπαρξη που στηρίζονταν βέβαια σε μια ισορροπία τρόμου που αποκαλέστηκε Ψυχρός Πόλεμος και ήταν γεμάτος κρίσεις, που όμως δεν κατέληξαν σε ολοκαύτωμα όπως σε προηγούμενες περιπτώσεις). Ως τέταρτο και τελευταίο στοιχείο αυτής της περιόδου μπορούμε να θέσουμε την αφύπνιση της νεολαίας και ιδιαίτερα του φοιτητικού κόσμου με κύρια συμμετοχή στα γεγονότα του Μάη του 68' αλλά και πιο βίαια, όπως η <<άνοιξη της Πράγας>>, αλλά και την επιρροή τους στην τέχνη (και κατ' επέκταση την επιρροή της βίας ως θεματολογίας στα καλλιτεχνικά δρώμενα της pop κουλτούρας).

Και έτσι φτάνουμε στη δεκαετία του 90' και στις αρχές του αιώνα που διανύουμε με σημείο καμπής την 11η Σεπτεμβρίου του 2001.Το στοιχείο που κάνει αυτή την περίοδο να διαφοροποιείται πλήρως από τις προηγούμενες είναι αφενός η μονοκρατορία των ΗΠΑ σε παγκόσμιο επίπεδο που της προσέδιδε και χαρακτηριστικά ενός αστυφύλακα της παγκόσμιας ειρήνης και αφετέρου (και ίσως πιο σημαντικό) η καπήλευση του μονοπωλίου που κατείχε το κράτος στη χρησιμοποίηση της βίας και η δυνατότητα χρήσης της και από ιδιώτες. Κλασσικά παραδείγματα της νέας δομικής αλλαγής στη χρησιμοποίηση βίας αποτελούν οι διάφορες παραστρατιωτικές ομάδες που δρουν πολλές φορές ανεξάρτητα, οι τρομοκρατικές οργανώσεις (αν και πολλές από αυτές αποτελούν αποτέλεσμα μυστικών κονδυλίων που προέρχονται από κρατικές μυστικές υπηρεσίες), οι οποίες βέβαια είχαν δώσει δείγματα γραφής και την προηγούμενη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου (βλ. Ερυθρές Ταξιαρχίες) καθώς και τα <<σεκιούριτι>> των πολυεθνικών εταιρειών που αποτελούν κατά κάποιο τρόπο την απάντηση του ιδιωτικού τομέα στον χώρο της ασφάλειας σε αντιπαράθεση-συνεργασία με τα σώματα ασφαλείας του κράτους (αστυνομία).

Και έτσι φτάνουμε στο σήμερα...Εν έτει 2014 και έχοντας ως σημείο εκκίνησης την 11η Σεπτεμβρίου με την πτώση των Δίδυμων Πύργων και έχοντας περάσει από την λαίλαπα συνεχών πολεμικών συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή (και όχι μόνο), έχοντας βιώσει μια αιματηρή επαναστατική διαδικασία, η οποία επηρέασε ένα μεγάλο κομμάτι του Μαγκρέμπ και της Μέσης Ανατολής, και ονομάστηκε Αραβική Άνοιξη(;) και μια οικονομική κρίση, η οποία τάραξε τα θεμέλια του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, το φαινόμενο που εξετάζουμε μπήκε σε πρώτο κάδρο και μάλιστα βρίσκεται σε μια ακόμη φάση μετασχηματισμού. Eίναι φανερό από την ιστορική αναδρομή που μόλις παραθέσαμε, ότι ο κύκλος βίας σε παγκόσμιο επίπεδο έμπαινε σε νέα φάση κάθε φορά που και το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα βρίσκονταν σε φάση δομικού ανασχηματισμού. Σε οικονομικό επίπεδο, ο πλανήτης βρίσκεται ήδη σε μια τέτοια φάση, τόσο λόγω της όλο και περισσότερο παγκοσμιοποιημένης αγοράς αλλά και λόγω και της χρηματοπιστωτικής κρίσης που για πρώτη φορά δεν αντιμετωπίστηκε με μια καθιερωμένη ως τότε χρεωκοπία των τραπεζικών ιδρυμάτων αλλά αντίθετα τα χρέη μετακυλίστηκαν στους ίδιους τους φορολογούμενους. Επίσης, οι οικονομικοί δείκτες τείνουν να αναδείξουν νέες δυνάμεις. Οι οικονομίες <<τίγρεις>> της Άπω Ανατολής σε συνδυασμό με τους BRICS έχουν αρχίσει εδώ και καιρό να ανταγωνίζονται ευθέως τη Δύση που δείχνει ότι μακροπρόθεσμα δεν θα έχει την πρωτοκαθεδρία. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την γεωπολιτική αναδιάταξη του παγκόσμιου σκηνικού που στήνεται συνδέουν μια μεταβατική περίοδο. Βρισκόμαστε σε μια περίοδο αναρχίας, στην οποία το status quo των Μ. Δυνάμεων δεν έχει καθοριστεί ακόμη πλήρως (σε αυτό συμβάλλει και η απροθυμία των ΗΠΑ να αποδεχτούν ότι η εποχή της μονοκρατορίας τους έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί).Μέχρι να σταθεροποιηθεί το νέο status quo (με ένα νέο συνέδριο της Βιέννης;) όσον αφορά την ισχύ των χωρών (ή ομοσπονδιών) σε πολιτικό επίπεδο και μέχρι το καπιταλιστικό σύστημα να μπει στη νέα του φάση των πλήρως ψηφιακών συναλλαγών και της περισσότερο διευρυμένης και παγκοσμιοποιημένης αγοράς, η ανισορροπία θα διατηρείται.

Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της βίας σήμερα έχουν όλα τα προηγούμενα χαρακτηριστικά των προηγούμενων περιόδων αλλά με ορισμένες βασικές προσθήκες. Στην εποχή μας, τα φαινόμενα βίας ασκούνται σε μεγαλύτερο βαθμό και με μεγαλύτερη ευκολία από κάθε άλλη περίοδο τόσο σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής με την χρησιμοποίηση στρατιωτικών επεμβάσεων (συνήθως σε λιγότερο αναπτυγμένες χώρες) και σε επίπεδο ατομικό με την διάδοση συμβατικών όπλων, όπως το πασίγνωστο AK-47 kalashnikov που χρησιμοποιείται από κάθε είδους παραστρατιωτική και τρομοκρατική οργάνωση. Επίσης, ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που οφείλουμε να παρατηρήσουμε είναι ότι ο μέσος άνθρωπος καταναλωτής είναι πολύ περισσότερο εξοικειωμένος με φαινόμενα βίας και μάλιστα από την πολύ νεαρή του ηλικία ακόμα και αν σε όλη του τη ζωή δεν έχει κρατήσει πότε του όπλο! Αυτό συμβαίνει γιατί στο κόσμο της μαζικής κατανάλωσης στον οποίο ζούμε ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται απλά ως προϊόν. Ο μέσος άνθρωπος βομβαρδίζεται συνεχώς από πληροφορίες που όλες ενέχουν το στοιχείο της βίας. Από τα videogames και τις ειδήσεις των 8 μέχρι την ποπ κουλτούρα των graphicnovels και των ταινιών μαζικής παραγωγής του Χόλλυγουντ, όλα δείχνουν ότι ο 21ος αιώνας θα είναι ένας αιώνας μεγάλων επιτευγμάτων για το ανθρώπινο γένος αλλά και ένας αιώνας στον οποίο η επιβίωση της ανθρωπότητας θα δοκιμαστεί....Θα κλείσω αυτό το άρθρο όπως το ξεκίνησα. Με έναν πίνακα που δείχνει την ωμή και βίαιη φύση του ανθρώπου, από έναν άνθρωπο, ο οποίος πέθανε πρόσφατα (2011) και ασχολήθηκε όσο κανείς με το ζήτημα του θανάτου και συγκεκριμένα της ευθανασίας.

12467791_1081529288554613_886572623_n

Γράφει ο Σωτήρης Ανδρουτσής